Maxaa hortaagan dowlad federal ah oo ka hanaqaada gayiga Somalia? Qaybtii 3 . xaad.

Calanka Somalia

Somalia majiri kartaa hadii  aan dastuur qoran laraacyn, sharcia (islam) lagu dhaqmayn ama mid galigitalis ah oo amarkiisu sharci yahay aan  lahayn?

Hadii Somalia tahay dowlad federaal ah  sadex hay,adood waa iney yihiin kuwa qaab dowladeed ku dhisan, waxayna kala yihiin: 1. Hay,ada dastuur dajinta, taas oo macnaheedu yahay waa hay,ada ugu sareysa haykalka nidaam ee dowlad lagu maamulo. Waa hay, ada golaha shacabka (Baarlamaanka) ee matalaysa bulshada Somaliyeed meelkasta hajoogeene. Dhowr arimood ayaa kuu muujinaysa iney tahay ha,ada ugu sareysa marka laga hadlayo nidaamka dowligaa ee caalamku ku dhaqmo. Waxaa ka mida heshiis caalamiya oo aan baarlamaanku ogolaan golaha qaramida bidoobay kama ansaxmo, kasoo qaad bada maanta Kenya iyo Somalia isku haysato. Hadii madaxweynaha Somalia uu u saxiixo Kenya tilaabo ka mida bada Somalia, ma dhaqan galikaro saxiixaaso hadii aan Baarlamaanku ogolaan.

Waxaan fadhi ku diriryada ka maqlaa madaxweyne Farmaajo badii buu bixiyey, waxaa keenaya dadku inuu sidaas u fakaro iyagoon ku kalsoonayn dastuurka federaalka u yaala, waxaana masuuliyadeeda iska leh Baarlamaanka oo dadkii soo doortay wax warbixin ah ku celin. 2. hay,ada labaad waa xukuumada ama hay,ada fulinta dastuurka iyo hagida nidaamka dowligaa. Madaxweynuhu waa shakhsiga ugu sareeya shaqaalaha dowlada, xukuumadiisuna waa tan ama umad ka saarata dhib ay la nooshahay ama uga sii darta, waxayna ku xirantahay damiirka, akhlaaqda iyo xishoodka ilaahay ku abuuray ama ay aqooni ka celinayso waxaan u qalmin bulshada inuu ku hogaamiyo. Madaxweynuhu wuxuu bulshada u yahay tusaale (Symbol), marka laga eego xaga maamulka noocuu yahay, wuxuu bulshada u yahay hogaan dhaqameed dadka nool iyo jiilasha ka dambeeyaba ay ku daydaan sida uu u dhaqmo, wuxuu bulshada u yahay suugaan yahan, hadalada uu ku hadlo ee ilaalinta dastuurka ayaa cilmi baarayaasho adeegsadaan, wuxuu bulshada u yahay aqoonta iftiinka oo macnaheedu yahay wuxuu umadiisa ku soo kordhiyaa wax ka maqan bulshada markaa jirta sida umadoo uu dhexdhigo barnaamij nabadeed, intaas iyo ka badan buu umada u yahay, markaas baa kuwa ka dambeeya ee doorasho madaxweyne isku dayaan iney ama isagii oo kale noqdaan ama ka wanaagsanaadaan.

 Hadii aan dastuurka lagu heshiiyey sida uu u yahay loo hirgalin, ama ha  noqdo mid lagu heshiiyey ee bulsho qoratay ama kii alle soo dajiyey waa hubaal inaan bulsho horumar gaari karin. 3. Hay,ada sadexaad waa mida dastuurka ilaalisa, dadku wuxuu u yaqaan maxkamada sare, dad badan baa ku khalda garsoorka. Waa hay,ada ugu muhiimsan marka laga fiiriyo jiritaan iyo kala dambaynta hab dhaqanka dowladnimo, waa meeshii cadaalada, sinaanta iyo ilaalinta xuquuqda qofka, doorasha codka xortaa , bulshada guud iyo xukuumaduba ay ku kala bixi lahaayeen. Dowlad aan lahay hay,adaas oo boqolkiiba boqol madaxbaan dowladnimo ka fog.

Maxaa hortaagan dowlad federal ah oo ka hanaqaada gayiga Somalia? Qaybtii labaad (2)

Calanka Somalia

Badhawe Aden File

2. Dowlada federaalkaa waa noocee, maxay isula shaqayn waa yeen maamulada?

Waa maxay federaaliism? tan ugu muhiimsan ee lagu macneeyo federaaliism waa qaybsiga awooda maamul ee maamul goboleedyada iyo dowlada dhexe ee federaalka. federaaliisimka waxaa tiir dhexaad u ah dastuur qoran oo la raaco, kalana qeexya awooda federaalka iyo maamul goboleedyada iyo hay,adaha dowlada oo loo dajiyo qaabka ay ku shaqaynayaan.

Waa nidaam ku dhisan go,aan ku dhisan wada shaqayn, wada shaqayntaasu waxay keentaa in mar dowladu federaalku yool ay lahayd iska dayso, sidoo kalana ay dowladaha federaalku u samraan dowlada federaalka si go,aan midaysan loo gaaro. Sababta ugu wayn ee keenaysa khilaafka maamul goboleedyada iyo dowlada dhexe, ama xukuumada dhexdeeda maxay tahay? waa midaan akhristaha u daynayo, balse aan xasuusiyo akhristaha, dowlad federaal ah oo aan lahayn maxkamad sare ee dastuur oo waliba madaxbanaan oo kala saarta caqabadah ku yimaada hay,adaha dowligaa masuuroobi kartaa? masalo u baahan in aayad quraana lagu kala saaro anaa iri xal ma u noqon karaa? jawaabtu waa maya.

Kasoo qaad dad badan baa waxay isla dhexmarayaan , doorashada dowlada federaalku madhacaysaa? Hadii maxkamad federaal ah oo lagu kala baxayo ay jirto, kana jawaabi karta su,aashaa iyadoo raacaysa dastuurka federaalka, dadku kama walwaleen doorashadu ma dhacaysaa mise madhacayso, dowladaha horay u marayna dadkoodu hamigaba uguma jiro.

Umada Somaliyeed waxay arkayeen wixii soo maray oo doorashada ku saabsan, waxa hada maamul goboleedka Somaliland ka dhacaya, sidaas darteed miyeysan haboonayn xukuumada federaalu, gaar,ahaan madaxwayne Mohamed Abdullahi Farmaajo inuu bayaan madaxwayne oo bilaa bulshada u soo jeediyo, uga waramo xaaladu meeshay marayso, doorashada iyo wixii laxiriira. Umada Somaliyed waxay ka midtahay bulshada looyaqaan ”Oral Society” oo macnaheedu yahay waa in si toosa oo aan qoraal ahan loogu waramaa, cilmiga bulshaduna wuxuu leeyahay , markaad bulshada u warantid waxay la midtahay adoo maamulkii wax ka siiyey.

Hogaamiyaha ugu wanaagsan waxaa aqoonyahano badan isku raacsanyihiin waa kii bulshada uga taga xishood iyo akhlaaq (Moral and Ethics), taasaa waxay abuuraysaa isku tiirsanaan, tuugada iyo xoolaha umada oo ladhacayo in laga xishoodu, dilka alla ka fogaansha haa iyo beentu inay yaraato. Hada waxaa jira maamulo, kuwa lasamaynayo, qodobka ugu wayn oo bulshadu ka cabaneyso waa dhaca xoolaha iyo maalka bulshada Somaliyeed ka dhexeeya, waxaana lagu andacoonayaa waxaa saldhiga u ah khilaafkaan bulshadu isugu imaan la,adahay, waa iyadoo nin walba rabo inuu wax dhaco.

Maxaa hortaagan dowlad federal ah oo ka hanaqaada gayiga Somalia?

Calanka Somalia

Maxaa hortaagan dowlad federal ah oo ka hanaqaada gayiga Somalia?

Badhawe Aden  File

Asc

Anigu maahi nin khabiir ku ah siyaasada Somalia, mana ahi mid raba in qoraalkan uu kaga hadlo arimaha dhexyaal Somalida dhexdeeda. Qoraalkan waxaa ku cabirayaa dhowr arimood wadan laga filan karo,, waxayna kala yihiin:

  1. Dowladaha waawayn iyo kuwa dariskaa xiriirka ay la leeyihiin dowlada Somalia
  2. Dowlada federaalkaa waa noocee, maxay isula shaqayn waa yeen maamulada?
  3. Somalia majiri kartaa hadii  aan dastuur qoran laraacyn, sharcia (islam)lagu dhaqmayn ama mid galigitalis ah oo amarkiisu sharci yahay aan  lahayn?
  4. Bulshada rayidkaa dowr intee le,eg (xumaan iyo samaan) bay ku leeyihiin dhibta maanta ka jirta dhulka Somalia iyo horumar la,aanta curyaamisay wadanka?
  5. Hogaanka bulshadu ay soo doorato maxay isula shaqayn wayaan markasta?

Inta aynaan u galin arinta Somalia aan in yar iftiimiyo taariikhda dunida, meesha aduunku maanta marayo iyo saadaasha khubarada ku xeel dheer siyaasada aduunka (Geopolitics) si aynu u fahamno arimaha somalia. Laga bilaabo dagaalkii labaad waxaa dunidan hogaaminayey dowladaha loo yaqaan western (dowladaha qarbiga), waxayna ku hogaaminayeen mabaadi,i (Western-led Paradigm) oo macnaheedu yahay waa in wadan walba u hogaansamaa aragtida fikirkaas mid dhaqaale, mid siyaasad iyo mid bulsho.

Fikirkaasu wuxuu ilaa hada noqday mid dowladaha qarbigu ku najaxaan dhinac dhaqaale, dhinac siyaasadiyo,  dhinac bulshaba iyo dhinac horumar farsamo. Dhinaca kale wuxuu noqday mid curyaamiyey wadamada loo yaqaan dunida sadexaad (horumar la,aan dhinac kastaa iyo khilaaf joogtaa), fikirkaas wadankii raaci waaya wuxuu noqday mid la cinqilaabo, laysku diro iyo in aakhirka ay horseedo dagaal dadku is xasuuqo, waaya aragnimo waxaa qofka Somaligaa ugu filan dagaaladii ka dhex qarxay waqtigii 1990 kii somalida dhexdeeda, waxaa kaloo fikirkaasu bohol ku riday midnimadii caalamka Islaamka. Wuxuu ahaa fikir ay hogaanka u hayaan dowlada maraynku (USA), iyo dowladaha ku bahoobay cududa milatari ee loo yaqaan NATO.

Hadii aynu in yar ka niraahno dunida iyo maanta, waxaa mar walba fikirkaa aynu kor ku soo xusnay la tartamayey wadamada Russia iyo Kinaha gaar ahaan, waxaana khubarada ka dooda siyaasada guud ay leeyihiin waxaa lasoo gaaray, ama lajooga waqti isbadal wayn uu ka hirgali doono aduunka (another period of historical transition), calaamadaha ay ku cabirayaan isbadalka imaan doona waxaa ka mida: siyaasada cusun ee Usa, dibu dhaca ka muuqda wadamada Europe, ka bixitaanka ingisriisku ka baxayo wadamada kale ee midowga Europe, quwada milatari ee wadanka Russia iyo Kinaha oo dhinaca dhaqaalaha iyo kan farsamada casrigaa si xawliya u socoto. Hadana bal aynu eegno khubarada iyo sida ay saadaashooda ku cabireen.

Kow, dowladaha qarbigu waa ka gudbayaan caqabadaha haysta oo dhan, waxaana sii socon doona hogaanka dowladaha qarbigu hayaan ilaa hada (Western-led Paradigm). Labo, waxaa abuurmi doona wada shaqayn dhexmarta wadamada qarbiga iyo dawladaha kale , gaar ahaan Russia iyo Kinaha oo hogaaminaya wadamada ku bahoobay waxa loo yaqaan Brics (Brasil. Russia, India, China and South Africa,), taas oo horseedaysa fikirka oranaya wada shaqaynta badan (Multi-polar system). Sadex, waxaa muuqda in aan lagu heshiin doonin dhaqaalaha iyo siyaasadaba, sidaas darteed waa lama huraan dagaal ay wadama badan ka qayb qaadanayaan inuu mustaqbilku yimaado.

Waxaa lasoo gaaray markii aan dib ugu noqon lahaa arimaha Somalia iyo shantii qodob ee aan ku talagalay inaan faalo ka bixiyo, waxaana filayaa inaad arimaha Somalia ka dhex fiirin doontid marwalba qoraalkan kor ku xusan iyo saamaynta ay ku leedahay Somalia. Qodob walba mar baan soo daabacayaa si akhristuhu uusan qoraalku ugu dheeraan.

Dowladaha waawayn iyo kuwa dariskaa xiriirka ay la leeyihiin dowlada Somalia. Markaad dib u eegtid khubarada siyaasada aragtidooda qodobka sadexaad waxaa lagu jiraa waqti xasaasiya, wadan walba wuxuu isu diyaarinayaa waxa dhicidoona, wadan walba, waa dowladaha waawayne wuxuu isku dayayaa inuu dowladaha yar-yar wadada isagu rabo ay raacaan. Hada wali waa lays fiirsanayaa waxaase imaan doonta maalin xoog laysku muquuniyo, walibana filo in wadankoo dhan lala wareego. Wadanka Somalia wuxuu ka midyahay dayrarka USA ku leedahay wadanka maraynkanka dibadiisa, dowladaha dariskaana ficil uusan raali ka ahayn kuma talaabsan karaan. wixii dowladaha dariskaa sameeyaan waa miduu Somalia si xeeladaysan ugu soo xera galinayo. Waxaa taas markhaati ka ah, bal eeg qof kasta oo xil doona waa inuu safaarada USA ku leedahay Kenya iska xaadiriyo, xataa kuwa maamul goboleedyada, waana inay la kulmaan safiirka Danjire Donald Yamamato. Nin baa wuxuu ku maahmaahay ” gobanimo dhaga adayg baa igaga haray, waxba yaan khiyaali laysku maaweeline aynu ninka wax kala saxiixano . Bal eeg qariirada Somalia, maxaa kuu muuqda? Wuxuu yiri nin Admiraal ah oo maraakiibta dagaalka ee usa madax ka ah waqtigii burcad badeeda: hadii aduunku ogaan lahaa in wiilal yar-yar oo aan waxna qorin, waxna akhrin ay dhaqaala aduunka sidaan xeebta Somalia uga curyaamin karaan waa horaa badaan wax laga qaban lahaa. Hadalkaasu wuxuu ahaa meesha hala dago, waana layeelay. Waagii xornimada Somalia qaadaneysay wuxuu Ingiriisku soo jeediyey in shanta Somalia uu isu keeni doono hadii somalia ay ka mid noqonayso wadamada ku bohoobay deeqda iyo dhaqaalaha ee loo yaqaan (Common Wealth). Fikirkaas waa ladiiday, maanta waxaa taal tii oo kale, sidee lagu badbaadin karaa 6:da maamul iyo Banaadir. Mar hadii lahaysto wadanka, malaga yaabaa in lahelo dad laxisaabtama ninka haysta wadanka? Qariirada waxaa ka muuqda dhul xeebta ugu muhiimsan aduunka leh, dhul dhaqaale noocuu yahay leh, bal eeg gacanka cadmeed iyo inta maraakiib marta, bal eeg bada Indian Ocean, bal eeg xiriirka badaha kale ay Somalia la leedahay, waa dhul aan nin xoog lihi sina ku dayn karin inuu kayd ka dhigto mooyee. Tii alle waa meesheeda. lasoco qaybaha kale

WBT